piątek, 31 maja 2013

Darowizna a scheda spadkowa

Przepisy normujące instytucję zaliczenia darowizn na schedy spadkowe nawiązują zasadniczo do swego pierwowzoru, tj. do regulacji zamieszczonych w przepisach Prawa spadkowego z 1946 r.

W ówczesnym stanie prawnym instytucję tą określono jako „wyrównanie przysporzeń”. Wyrównanie przysporzeń mogło być dokonane tylko w związku z działem spadku. Tym samym sąd w postępowaniu działowym rozstrzygał również o wyrównaniu przysporzeń. Przyjmowano także, że wyrównań sąd dokonuje z urzędu. Nie był konieczny w tym względzie stosowny wniosek spadkobiercy, gdyż wystarczające było przytoczenie okoliczności, z których by wynikało, że zachodzą przesłanki do wyrównania.

Darowizna a scheda spadkowa
Darowizna a scheda spadkowa

Większość rozwiązań przyjętych w prawie spadkowym zostało recypowanych do kodeksu cywilnego. Pomimo braku stosownej regulacji w przepisach kodeksu postępowania cywilnego wskazującej, że sąd w postępowaniu o dział spadku rozstrzyga również o zaliczeniu darowizn na schedy spadkowe, nie może budzić wątpliwości stwierdzenie, że do zaliczenia darowizn może dojść tylko przy dziale spadku.

Względy techniki legislacyjnej sprawiły, że materia dotycząca zaliczenia darowizn na schedy spadkowe została w całości uregulowana w kodeksie cywilnym. Nie było zatem potrzeby dokonywania stosownych zapisów w przepisach normujących postępowanie o dział spadku. Zaliczenie darowizn na schedy spadkowe jest tak immanentnie związane z przeprowadzanym działem spadku, że nie może ono być dokonywane w oderwaniu od działu majątku spadkowego. Stanowisko to zostało powszechnie przyjęte w doktrynie i orzecznictwie.

W praktyce do zaliczenia darowizn dochodzi w sądowym postępowaniu działowym, gdyż wynikłe z tego tytułu spory między spadkobiercami z reguły sprawiają, że zawarcie umowy o dział spadku nie jest możliwe. To ścisłe połączenie, które zachodzi między zaliczeniem darowizn a działem spadku jest zasadniczą wadą przepisów kodeksu cywilnego o zaliczeniu darowizn.

Spadkobierca uprawniony do żądania zaliczenia darowizny i chcący je przeprowadzić będzie zmuszony do zainicjowania postępowania działowego. Natomiast przeprowadzenie zaliczenia darowizny sprawia, że pretensje uprawnionych do tego żądania spadkobierców ulegają zaspokojeniu przed wszystkimi wierzycielami spadkowymi. Prowadzi to w efekcie do poważnego zagrożenia interesów tych wierzycieli.

Operacja zaliczenia darowizn wywiera wpływ jedynie na ustalenie sched spadkowych. Przeprowadzana jest ona w obrębie kręgu spadkobierców. Nie działa ona na zewnątrz i nie wywiera skutków wobec osób trzecich. Zaliczenie darowizn nie wpływa na wysokość udziałów, w jakich spadkobiercy zostali powołani do spadku, nie zmienia zakresu ich odpowiedzialności za długi spadkowe, nie wywiera też wpływu na skuteczność zaliczonych darowizn.

Zaliczenie darowizn jest natomiast przesłanką rozstrzygnięcia o podziale majątku spadkowego, decyduje ono bowiem o wielkości sched spadkobierców. Samo żądanie zaliczenia darowizn na poczet sched spadkowych w znaczący sposób rozszerza również zakres przedmiotowy kognicji sądu dokonującego działu spadku. Wychodzi ono bowiem poza obręb klasycznego pojmowania działu spadku. Żądanie to nie wiąże się bezpośrednio z podziałem substancji majątkowej i roszczeniami wypływającymi z łączącej spadkobierców wspólności majątku spadkowego. Instytucja zaliczenia darowizn wpływa jednak w decydujący sposób na to, co każdy ze spadkobierców otrzyma w wyniku przeprowadzonego działu spadku. Kształtuje ona zatem treść ostatecznego rozstrzygnięcia sądu ustalając rozmiar i skład sched spadkowych.

Analizując zagadnienie zaliczenia darowizn nie można też tracić z pola widzenia celu wprowadzenia tej instytucji. Jej zadaniem jest doprowadzenie do wyrównania proporcji między spadkobiercami w zakresie korzyści majątkowych otrzymanych od spadkodawcy za jego życia oraz przypadłych im później w wyniku dziedziczenia majątku spadkowego. Istotny tu jest więc także element słuszności w rozstrzyganiu sporu, który mieści się w pojęciu wymiaru sprawiedliwości sprawowanego przez sądy. Rozstrzygając o zaliczeniu darowizn przywraca się także elementarne poczucie sprawiedliwości zachwiane dokonaniem przez spadkodawcę przysporzeń majątkowych na rzecz wybranych osób bliskich.

Maciej Radomski

pl. Grunwaldzki 3/2b 
58-100 Świdnica 
tel. kom.: 505 107 131 
faks/tel.: 074 850 51 51 
biuro@causakancelariaprawna.eu 

Brak komentarzy: